Przy chorobach

Dieta przy wrzodach żołądka

Dieta przy wrzodach żołądka wspiera farmakoterapię: 6 zasad (małe posiłki co 2–3h, ciepło, miękko, bez kwasu, bez ostrych przypraw, bez kawy i alkoholu), jadłospis 2-dniowy, timing leków IPP i H2-blokerów, nocny ból, objawy alarmowe.

Natalia Dąbrowska Natalia Dąbrowska 11 min czytania
Dieta przy wrzodach żołądka

Dieta przy wrzodach żołądka nie leczy wrzodów — leczy je eradykacja Helicobacter pylori (trójlekowa antybiotykoterapia) albo odstawienie niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NSAID). Ale dieta wspiera farmakoterapię, zmniejsza ból, pomaga błonie śluzowej żołądka szybciej się regenerować i zapobiega nawrotom. W tym artykule opisuję sześć zasad diety wrzodowej, co wolno, czego nie, dwudniowy jadłospis i timing posiłków wobec leków IPP oraz H2-blokerów.

Co to jest choroba wrzodowa żołądka

Wrzód żołądka to ubytek błony śluzowej przekraczający warstwę mięśniową śluzówki. Przyczyny są trzy główne:

  • Zakażenie Helicobacter pylori — odpowiada za około 70–75% wrzodów żołądka (i ponad 90% wrzodów dwunastnicy). Bakteria osiedla się w śluzie żołądkowym i lokalnie podnosi pH, uszkadza komórki nabłonka i zaburza równowagę między czynnikami agresji a obrony błony śluzowej. Diagnoza: test ureazowy z wycinka, test oddechowy, antygen w kale.
  • Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NSAID) — ibuprofen, ketoprofen, naproksen, diklofenak, aspiryna w dawkach kardiologicznych. Hamują syntezę prostaglandyn ochronnych dla żołądka. Odpowiadają za 15–20% wrzodów.
  • Stres fizjologiczny (wstrząs, oparzenia, intensywna terapia, urazy głowy) — wrzody stresowe, dotyczą głównie pacjentów szpitalnych.

Czynniki dodatkowe, które pogarszają istniejący wrzód albo zwiększają ryzyko: palenie tytoniu (spowalnia gojenie 2-krotnie), alkohol w dużych dawkach, silny stres psychiczny, palący typ osobowości, genetyczne predyspozycje (grupa krwi 0).

Dlaczego dieta ma znaczenie — ale nie leczy

Do lat 90. XX wieku uważano, że wrzody powoduje „stres i ostre jedzenie”, a leczenie polegało głównie na diecie mlecznej. Odkrycie H. pylori przez Marshalla i Warrena (Nagroda Nobla 2005) zmieniło wszystko — to bakteria, nie stres, jest główną przyczyną. Dieta nie zastąpi antybiotyków.

Co dieta robi: zmniejsza ból, skraca czas rekonwalescencji, chroni przed podrażnieniem błony śluzowej w trakcie gojenia i zapobiega nawrotom po zakończeniu leczenia. Co dieta nie zrobi: nie usunie H. pylori, nie zagoi wrzodu bez farmakoterapii, nie zastąpi kontroli endoskopowej.

6 zasad diety przy wrzodach żołądka

1. Małe posiłki co 2–3 godziny

Pięć–sześć posiłków zamiast trzech. Długie przerwy bez jedzenia pozwalają kwasowi solnemu drażnić błonę śluzową na pusty żołądek, co nasila ból. Regularne dostarczanie pokarmu neutralizuje kwas i podtrzymuje buforujący efekt treści pokarmowej. Ostatni posiłek dnia — najpóźniej 3 godziny przed snem, żeby uniknąć nocnego napływu kwasu.

2. Ciepłe, nie gorące

Temperatura około 40–50°C. Gorące zupy i napoje drażnią błonę śluzową mechanicznie i termicznie, zwiększają przekrwienie i ból. Zimne potrawy spowalniają trawienie i powodują skurcze. „Letnie” jest idealnym kompromisem.

3. Miękko, bez twardych kęsów

Gotowanie, duszenie, pieczenie w folii. Unikamy smażenia, grillowania, wędzenia. Mięso mielone lub duszone, warzywa gotowane, owoce dojrzałe lub przetarte. Chleb graham w świeżej formie, nie tosty chrupiące.

4. Ograniczenie produktów zwiększających wydzielanie kwasu

Kofeina, alkohol, sok cytrusowy, napoje gazowane, mocne buliony mięsne, marynaty, czekolada — wszystkie stymulują wydzielanie kwasu solnego. W aktywnej fazie wrzodu i przez pierwsze 4 tygodnie leczenia — eliminacja. Po zagojeniu — powrót stopniowy i w małych ilościach.

5. Bez ostrych przypraw

Chili, pieprz cayenne, ostra papryka, musztarda ostra, wasabi, sosy na bazie ostrych papryk. Powodują ból u osoby z aktywnym wrzodem. Łagodne zioła (koperek, natka pietruszki, bazylia, majeranek, tymianek, rozmaryn) są akceptowalne i wręcz zalecane. Czosnek w małych ilościach — indywidualnie.

6. Bez kawy, mocnej herbaty i alkoholu

Kawa (nawet bezkofeinowa — bo drażnią ją zawarte kwasy chlorogenowe) i alkohol uszkadzają błonę śluzową oraz spowalniają gojenie. Mocna herbata (czarna, zielona, oolong) zawiera taniny i kofeinę — ograniczyć do 1–2 kubków dziennie, słabo zaparzonej, nie na pusty żołądek. Herbaty ziołowe (rumianek, melisa, prawoślaz) — bez ograniczeń.

Co wolno jeść przy wrzodach żołądka
Białko: kurczak i indyk (gotowane, pieczone w folii), ryby chude (dorsz, mintaj, sola, pstrąg), chude mięso cielęce, jajka na miękko lub omlet, mielone mięso w pulpecikach. Nabiał: pełnotłuste mleko krótko gotowane (buforuje kwas), jogurty naturalne, kefiry, maślanka, biały ser półtłusty, sery twarogowe łagodne. Mleko — przeczy starym zaleceniom, ale dziś wiadomo, że neutralizuje kwas krótkotrwale (20–30 min), potem wtórnie go stymuluje. Krótko gotowane + w małych ilościach jest OK. Zboża: biały ryż ugotowany miękko, kasza manna, kasza jaglana, kasza jęczmienna perłowa, makaron pełnoziarnisty dobrze ugotowany, pieczywo graham świeże, sucharki. Warzywa gotowane: marchew, pietruszka, seler, cukinia, dynia, kalafior, brokuły (kwiatki), ziemniaki, bataty, szpinak. Owoce: dojrzałe banany (wspierają gojenie — flawonoidy), słodkie jabłka pieczone lub starte, gruszki dojrzałe, morele, brzoskwinie bez skórki, borówki, maliny przez sitko. Tłuszcze: oliwa z oliwek na zimno, olej rzepakowy, masło w małych ilościach. Napoje: woda niegazowana, herbata rumiankowa (działa osłaniająco), herbata z melisy, herbata z prawoślazu (mukopolisacharydy tworzą film ochronny), kompot z jabłek bez cukru.
Czego unikać przy wrzodach żołądka
Kwasowe owoce i soki: cytryna, pomarańcza, grejpfrut, mandarynka, kiwi, ananas, truskawki w dużej ilości — pH < 4 drażni wrzód. Napoje i alkohol: kawa (wszystkie formy), soki cytrusowe, napoje gazowane (cola, sprite, tonic), woda gazowana w fazie aktywnej, alkohol w każdej postaci. Ostre przyprawy: chili, papryka chili, cayenne, curry pikantne, musztarda ostra, ocet w nadmiarze, wasabi, chrzan. Surowe warzywa cebulowe: surowa cebula, por, szalotka, czosnek surowy — drażnią śluzówkę. Gotowane w małych ilościach są tolerowane. Tłuszcze smażone: mięso smażone na głębokim tłuszczu, frytki, panierowane kotlety, tłusta boczkowina, skórka z kurczaka. Wędliny i mięsa przetworzone: salami, kabanosy, parówki z konserwantami, mięsa wędzone. Słodycze z czekoladą i kakao: kakao, czekolada (stymulują wydzielanie kwasu przez metyloksantyny), bardzo słodkie desery. Ciężkie sery: pleśniowe, dojrzewające (ementaler, gruyère), feta w nadmiarze — zawierają dużo tłuszczu i soli. Strączkowe w fazie aktywnej: fasola, groch, soja, soczewica — powodują fermentację i gazy. W remisji można. Grzyby, marynaty, kiszonki w nadmiarze — kwasowość drażni.

Jadłospis 2-dniowy przy wrzodach (ok. 1900 kcal)

Dzień 1

  • Śniadanie (7:30): kasza manna na mleku (40 g kaszy + 200 ml mleka 2% krótko gotowanego) z łyżeczką miodu i dojrzałym bananem pokrojonym w plasterki. Herbata rumiankowa.
  • II śniadanie (10:00): 2 sucharki graham + 80 g twarożku półtłustego z łyżeczką koperku + szklanka herbaty z melisy.
  • Obiad (13:00): zupa krem z marchewki (250 ml), 120 g piersi z kurczaka duszonej z koperkiem, 150 g ryżu białego gotowanego, gotowana cukinia (100 g) z łyżką oliwy.
  • Podwieczorek (16:00): kubek jogurtu naturalnego 180 g z łyżką miodu + starte dojrzałe jabłko.
  • Kolacja (19:00): omlet z 2 jaj na maśle + 1 kromka graham posmarowana cienko masłem + pieczona cukinia. Herbata z prawoślazu.

Dzień 2

  • Śniadanie: kleik ryżowy na mleku (50 g ryżu + 300 ml mleka) z jabłkiem pieczonym. Herbata rumiankowa.
  • II śniadanie: kanapka z pieczywa graham (1 kromka) z łyżką twarożku ze szczypiorkiem gotowanym + pomidor bez skórki.
  • Obiad: krem z dyni (250 ml) z grzankami z pieczywa graham, 130 g dorsza pieczonego w folii z koperkiem, 180 g puree ziemniaczanego z masłem, brokuły gotowane (120 g) z łyżeczką oliwy.
  • Podwieczorek: budyń domowy (200 ml mleka + 10 g skrobi + szczypta wanilii), z łyżką moreli ugotowanych.
  • Kolacja: 2 naleśniki z białej mąki z twarogiem półtłustym i miodem. Herbata z melisy.

Między posiłkami — woda niegazowana, herbaty ziołowe, kompot jabłkowy. W dniu min. 1,5 litra płynów nie licząc zup.

Leki a jedzenie — timing ma znaczenie

Inhibitory pompy protonowej (IPP)

Omeprazol, pantoprazol, esomeprazol, lansoprazol, rabeprazol. Przyjmowane 30 minut przed posiłkiem (najczęściej przed śniadaniem) — bo wymagają aktywacji przez wydzielany kwas, a kwas jest wydzielany najintensywniej w odpowiedzi na posiłek. Branie IPP po posiłku obniża ich skuteczność o 30–50%. Długoterminowe stosowanie (>8 tygodni) może upośledzać wchłanianie witaminy B12, magnezu i wapnia — skonsultujcie z lekarzem, czy potrzebna jest suplementacja.

H2-blokery

Dawniej stosowane H2-blokery: ranitydyna (wycofana w 2020 r. z powodu zanieczyszczenia substancją rakotwórczą NDMA) i cymetydyna (wycofana z polskiego rynku ze względu na interakcje lekowe i dostępność lepszych leków). Aktualnie dostępny H2-bloker w Polsce: famotydyna. Przyjmowana po posiłku lub wieczorem przed snem. Famotydyna wieczorem jest szczególnie skuteczna w kontrolowaniu nocnego wydzielania kwasu, które nasila nocny ból wrzodowy.

Antybiotyki (eradykacja H. pylori)

Terapia trójskładnikowa lub czteroskładnikowa — amoksycylina + klarytromycyna (lub metronidazol) + IPP, przez 10–14 dni. Antybiotyki z posiłkiem lub po posiłku, by zmniejszyć objawy żołądkowo-jelitowe. Unikajcie w tym czasie alkoholu (przy metronidazolu — reakcja disulfiramopodobna!). Klarytromycyna nie chelatuje się z wapniem (to mit przeniesiony z tetracyklin i fluorochinolonów) — można brać ją z nabiałem bez odstępu.

NSAID — jeśli są niezbędne

Jeżeli pacjent ma wrzód i musi przyjmować aspirynę kardiologiczną, konieczne jest równoległe stosowanie IPP jako ochrony. Ibuprofen czy ketoprofen — eliminujemy całkowicie, zastępujemy paracetamolem (do 3 g/dobę, bezpieczny dla żołądka).

Jak radzić sobie z bólem nocnym

Ból nocny między 23:00 a 3:00 jest klasycznym objawem wrzodu żołądka — szczyt wydzielania kwasu przypada na nocne godziny przy pustym żołądku. Co pomaga:

  • Lekka kolacja 3 godziny przed snem — nie wcześniej (bo żołądek znowu opustoszeje), nie później (bo refluks).
  • Mała przekąska buforująca przed snem: szklanka mleka 100 ml lub kromka pieczywa graham z łyżeczką miodu. Nie tuż przed położeniem — 45 minut wcześniej.
  • Pozycja półsiedząca: uniesiony tułów o 30 stopni (dodatkowa poduszka klinowa pod głowę i plecy) zmniejsza refluks towarzyszący.
  • Famotydyna wieczorem — po konsultacji z lekarzem. Hamuje nocne wydzielanie kwasu.
  • Ograniczenie płynów w ostatnich 2 godzinach przed snem — pełen żołądek wodą też stymuluje wydzielanie.

Jeżeli macie współistniejący refluks — protokół diety jest zbieżny. Szczegóły i dodatkowe wskazówki znajdziecie w artykule Dieta przy refluksie — pełny przewodnik.

Objawy alarmowe — pilnie do lekarza lub SOR
Zgłoście się natychmiast, gdy:
  • Wymioty z krwią (świeżą czerwoną lub jak fusy z kawy) — krwawienie z wrzodu.
  • Smoliste stolce (czarne, lepkie, błyszczące) — krwawienie górnego odcinka przewodu pokarmowego.
  • Nagły, silny ból brzucha (nagłe zaostrzenie, „ból noża”) — możliwa perforacja.
  • Gwałtowne osłabienie, bladość, szybkie bicie serca, omdlenie — wstrząs hipowolemiczny.
  • Utrata masy ciała >5 kg w 2 miesiące przy wrzodach — zawsze wymaga gastroskopii kontrolnej.
  • Trudności z połykaniem, uporczywe wymioty > 24 godziny.
  • Wrzód u osoby >55 lat — zawsze wymaga biopsji i kontroli endoskopowej (wykluczenie nowotworu).
Nie czekajcie z tymi objawami. Krwawiący wrzód jest stanem zagrożenia życia — SOR lub 112.

Styl życia obok diety

  • Palenie: spowalnia gojenie wrzodu dwukrotnie i zwiększa ryzyko nawrotu o 50%. Rzucenie palenia jest skuteczniejsze niż niejedna modyfikacja diety.
  • Alkohol: pełna abstynencja w fazie aktywnej (pierwsze 8 tygodni leczenia), potem bardzo okazjonalnie (1 piwo, 1 lampka wina), nigdy na pusty żołądek.
  • Stres: nie jest bezpośrednią przyczyną wrzodów, ale zaostrza objawy i utrudnia gojenie. Techniki oddechowe, regularny sen, aktywność fizyczna umiarkowana.
  • NSAID: unikamy. Paracetamol jest bezpiecznym zamiennikiem przy większości dolegliwości bólowych.
  • Regularne spanie: minimum 7 godzin, o stałych porach. Zaburzenia rytmu dobowego nasilają objawy.

Po zagojeniu wrzodu i po eradykacji H. pylori (potwierdzonej testem 4 tygodnie po zakończeniu terapii) możecie stopniowo rozszerzać dietę. Nie wracajcie od razu do kawy, cytrusów i alkoholu — wprowadzajcie je pojedynczo co 3–4 dni, obserwując reakcję. Schemat łagodnego powrotu znajdziecie w przewodniku po diecie lekkostrawnej. Gdy objawy nawracają pomimo diety, zamówcie kleik ryżowy lub lekki obiad jako tymczasową podstawę.

Pamiętajcie: wrzód żołądka i wrzód dwunastnicy to dwie różne jednostki, często leczone podobnie, ale mające różne cechy charakterystyczne (dla wrzodu dwunastnicy typowy jest ból głodowy ustępujący po jedzeniu, dla wrzodu żołądka — ból po jedzeniu). Jeśli lekarz rozpoznał u was wrzód dwunastnicy, zajrzyjcie do osobnego artykułu o diecie przy chorobie wrzodowej dwunastnicy.

U osób starszych dieta wrzodowa wymaga dodatkowych uwag — mniej restrykcji, więcej białka, więcej wapnia. Szczegóły w artykule o diecie dla seniora.

Czytaj dalej w tym temacie