Kiedy brać probiotyk? Nie ma badań na ludziach, które rozstrzygałyby, czy lepiej robić to rano, czy wieczorem. W modelach laboratoryjnych bakterie lepiej przeżywały, gdy podano je z posiłkiem albo tuż przed nim. Ważniejsze od godziny jest jednak to, czy konkretny szczep ma dowody działania w twojej sytuacji. Jeśli przyjmujesz antybiotyk, znaczenie ma również moment rozpoczęcia kuracji probiotycznej. Sprawdź też ulotkę: zalecenia dotyczące przyjmowania i przechowywania danego preparatu mają pierwszeństwo przed ogólną zasadą.
Co to jest probiotyk i dlaczego liczy się szczep?
Według definicji FAO/WHO, potwierdzonej przez międzynarodowy panel ekspertów, probiotyki to żywe drobnoustroje, które podawane w odpowiednich ilościach przynoszą korzyści zdrowotne. Nie oznacza to, że każdy produkt zawierający mikroorganizmy będzie miał taki sam korzystny wpływ.
Szczep ma pełną nazwę obejmującą rodzaj, gatunek i oznaczenie literowo-cyfrowe, a niekiedy także podgatunek. Przykładem podanym w wytycznych Światowej Organizacji Gastroenterologii (WGO) jest Lacticaseibacillus rhamnosus GG. Możesz też spotkać zapis Lactobacillus rhamnosus GG. Samo słowo „Lactobacillus” na opakowaniu nie wskazuje więc, jaki szczep znajduje się w środku.
Dowody na działanie dotyczą zwykle określonego szczepu lub kombinacji szczepów bakterii w badanej dawce. Dlatego wyniku uzyskanego dla jednego preparatu probiotycznego nie należy automatycznie przenosić na inny. Podobnie jest z CFU, czyli jednostkami tworzącymi kolonie: określają liczbę żywych komórek zdolnych do namnażania. Potrzebna liczba CFU zależy od szczepu i produktu; nie istnieje jedna dawka odpowiednia dla wszystkich. Probiotyki mogą występować jako żywność, suplementy diety oraz leki dostępne bez recepty lub na receptę.
Kiedy probiotyk ma sens, a kiedy nie? Przegląd wskazań
Towarzystwa gastroenterologiczne, m.in. Amerykańskie Towarzystwo Gastroenterologiczne (AGA) i Europejskie Towarzystwo Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci (ESPGHAN), odnoszą zalecenia do określonych sytuacji i szczepów, a ich stanowiska nie zawsze są zgodne. Szczególnie ostrożnie odczytuj wyniki badań, w których zebrano różne preparaty probiotyczne: średni efekt nie mówi, czy zawartość twojej kapsułki działa podobnie. Tabela pokazuje, gdzie opisano możliwą korzyść, a gdzie dowody są słabe lub ich brakuje.
| Sytuacja | Co mówią wytyczne i badania | Pewność dowodów |
|---|---|---|
| Antybiotyk: zapobieganie biegunce | W metaanalizie 63 badań ryzyko było o około 40% mniejsze; u dzieci, dorosłych i seniorów efekt oceniono jako umiarkowany. | Umiarkowana |
| Antybiotyk w szpitalu: zapobieganie zakażeniu C. difficile | AGA sugeruje konkretne szczepy; największy efekt obserwowano przy rozpoczęciu do 2 dni od pierwszej dawki. | Wysoka dla probiotyków jako grupy |
| Ostra biegunka u dziecka | Część szczepów skraca ją średnio o około 1 dzień. AGA (dla dzieci w Ameryce Północnej) sugeruje nie stosować, a ESPGHAN zaleca wybrane szczepy. | Zalecenia rozbieżne |
| Leczenie H. pylori | Wybrane szczepy zmniejszają działania niepożądane leczenia; bez antybiotyków nie działają na zakażenie. | Słaba |
| Zespół jelita drażliwego | Probiotyki mogą łagodzić objawy i ból; brytyjskie wytyczne dopuszczają próbę do 12 tygodni, AGA zaleca stosowanie tylko w badaniach. | Bardzo niska |
| Choroba Leśniowskiego-Crohna | Brak dowodów na korzyść w uzyskaniu lub podtrzymaniu remisji. | Brak dowodów |
| Wrzodziejące zapalenie jelita grubego | Dowody przy łagodnej i umiarkowanej postaci mają niską pewność. | Niska |
| Nietolerancja laktozy | Kultury jogurtowe poprawiają trawienie laktozy. | Badania kontrolowane z jogurtem |
| Zdrowa osoba „dla jelit” | W przeglądzie 7 badań nie stwierdzono zmian różnorodności ani bogactwa mikrobioty kału. | Brak dowodów korzyści |
Zalecenia dotyczą konkretnych szczepów, dlatego przy ocenie produktu liczy się pełna nazwa szczepu, a nie sam gatunek. Zalecenia Amerykańskiego Towarzystwa Gastroenterologicznego mają zwykle postać sugestii albo ograniczają stosowanie do badań klinicznych; nie są ogólnym zakazem przyjmowania probiotyków.
Przy zespole jelita drażliwego, czyli IBS, brytyjskie wytyczne dopuszczają ograniczoną w czasie próbę, choć jakość dowodów oceniają bardzo nisko. Amerykańskie zalecenia są ostrożniejsze i proponują probiotyki tylko w badaniach klinicznych. W badaniach opisywano między innymi mniejsze wzdęcia i mniej gazów, lecz nie pozwala to polecić jednego szczepu wszystkim osobom z IBS. Szczepy i sposób oceny próby opisaliśmy w tekście o probiotykach przy IBS. Szersze zestawienie metod znajdziesz w materiale co pomaga przy IBS.
Przy eradykacji H. pylori, czyli leczeniu mającym usunąć zakażenie, wybrane probiotyki mogą zmniejszać działania niepożądane kuracji. Pewność tych dowodów jest słaba i nie ma dowodów, że sam probiotyk, bez antybiotyków, działa na zakażenie. O jedzeniu podczas takiego leczenia i po nim piszemy w tekście o diecie po eradykacji H. pylori.
Jeśli jesteś zdrową osobą i rozważasz probiotyk wyłącznie „dla jelit”, nie zakładaj, że zmieni skład mikrobioty. Przegląd badań u zdrowych dorosłych nie wykazał zmian różnorodności ani bogactwa mikrobioty kału względem placebo. Gdy brakuje dowodów korzyści, zalecenia Amerykańskiego Towarzystwa Gastroenterologicznego sugerują rozważenie odstawienia preparatu, bo wiąże się z kosztami i brakuje dowodów, że nie szkodzi.
Probiotyk przed czy po antybiotyku i od kiedy zacząć go przyjmować podczas antybiotykoterapii?
Probiotyk podczas antybiotykoterapii przyjmuje się w trakcie kuracji, zaczynając możliwie blisko jej początku. Do zapobiegania zakażeniu C. difficile wytyczne AGA sugerują drożdże Saccharomyces boulardii albo jedno z trzech określonych połączeń 2, 3 lub 4 szczepów bakterii.
W metaanalizie 63 badań z randomizacją, obejmujących 11 811 osób przyjmujących antybiotyki, probiotyki wiązały się z mniejszym ryzykiem wystąpienia biegunki poantybiotykowej: o około 40%, czyli jedna biegunka mniej na 13 leczonych. Szczepy były w tych badaniach słabo opisane, a wyniki niejednorodne. Nie wiadomo więc, który preparat daje największą korzyść konkretnej osobie.
W badaniach u hospitalizowanych dorosłych zakażenie C. difficile wystąpiło u 1,6% przyjmujących probiotyk i 3,9% osób z grup kontrolnych. Rozpoczęcie w ciągu 2 dni od pierwszej dawki antybiotyku wiązało się z większym efektem niż późniejszy start. Wynik dotyczy zakażenia C. difficile w szpitalu, nie każdej biegunki poantybiotykowej.
W przeglądzie badań u dzieci biegunka poantybiotykowa wystąpiła u 8% przyjmujących probiotyk i 19% w grupach kontrolnych. Decyzję o preparacie i dawce dla dziecka pozostaw pediatrze. O tym, co jeszcze sprawdzić, piszemy w tekście o probiotyku dla dziecka po antybiotyku.
S. boulardii to drożdże, na które antybiotyki przeciwbakteryjne nie działają. Nie ma jednak badań, które rozstrzygałyby, jaki odstęp od dawki antybiotyku jest najlepszy dla probiotyku. Przyjmuj go zgodnie z zaleceniami lekarza lub farmaceuty i ulotką preparatu. O jedzeniu w czasie kuracji piszemy osobno w tekście o diecie po antybiotyku.
Kiedy brać probiotyk: rano czy wieczorem, na czczo czy z posiłkiem?
Nie ma badań na ludziach, które rozstrzygałyby wybór między porankiem a wieczorem. Więcej przesłanek dotyczy jedzenia: w górnym odcinku przewodu pokarmowego kwas żołądkowy, żółć i soki trzustkowe hamują wiele połkniętych drobnoustrojów. Posiłek może zmieniać warunki, w jakich bakterie przechodzą przez ten odcinek, ale wyniki modeli laboratoryjnych nie gwarantują takiego samego efektu u ciebie.
W jednym modelu laboratoryjnym badano kapsułkę zawierającą szczepy bakterii i S. boulardii. Bakterie najlepiej przeżywały podane z posiłkiem albo 30 minut przed nim; podane 30 minut po posiłku przeżywały gorzej. Mleko i owsianka z mlekiem chroniły je lepiej niż woda lub sok jabłkowy. Pora podania względem posiłku nie wpływała tam na przeżycie drożdży.
W drugim modelu badano pojedynczy szczep: więcej bakterii przeżywało podanych z jedzeniem lub po nim niż na pusty żołądek. Modele różnią się więc wynikiem dotyczącym przyjmowania po posiłku, ale oba przemawiają za podaniem razem z jedzeniem. Oba to modele laboratoryjne, nie badania na ludziach; pierwszy dotyczył jednego preparatu i żaden nie porównywał pory dnia.
Jeśli nie wiesz, jak brać probiotyk, przed jedzeniem czy po nim, zacznij od ulotki i etykiety. Powinny określać dawkę oraz warunki przechowywania danego produktu, dlatego mają pierwszeństwo przed ogólną wskazówką.
Jak długo brać probiotyk i czy probiotyki można brać codziennie?
Tak, w badaniach probiotyki podawano codziennie, raz lub dwa razy dziennie. Nie wynika z tego jednak, że trzeba przyjmować je bezterminowo. Czas stosowania zależy od powodu, dla którego sięgasz po dany szczep, oraz od wskazówek lekarza lub ulotki.
W małym badaniu pilotażowym u zdrowych dorosłych większość badanych szczepów przestawała być wykrywana w kale po kilku dniach od odstawienia. W innym badaniu, w którym pobierano próbki bezpośrednio z jelita osób przyjmujących preparat 11-szczepowy albo placebo, zasiedlanie błony śluzowej jelita było przejściowe i różniło się między osobami, odcinkami jelita oraz szczepami. Samo wykrycie probiotyku w kale nie dowodzi zatem, że zasiedlił jelito.
Przy IBS brytyjskie wytyczne dopuszczają próbę trwającą do 12 tygodni i radzą odstawić probiotyk, jeśli objawy się nie poprawiają. W pozostałych sytuacjach czas kuracji ustal według ulotki albo zalecenia lekarza. Nie ma jednej reguły określającej długość przyjmowania wszystkich preparatów probiotycznych.
Czy trzeba robić przerwy lub można przyjmować probiotyk latami? Badania nie pozwalają pewnie ocenić bezpieczeństwa wieloletniego stosowania, a działania niepożądane raportowano w nich niespójnie. Moim zdaniem po kilku tygodniach bez zauważalnej poprawy nie ma powodu kontynuować przyjmowania preparatu bez ponownej oceny jego celu. Jeśli masz zalecenie związane z chorobą, omów zmianę z lekarzem.
Probiotyk jako lek a suplement diety: jak czytać etykietę?
To, czy produkt jest lekiem, czy suplementem diety, zmienia wymagania dotyczące potwierdzenia jego działania. Jak wyjaśnia broszura Agencji Badań Medycznych, skuteczność leku musi być udowodniona w badaniach klinicznych, a przed dopuszczeniem ocenia się jego jakość, skuteczność i bezpieczeństwo. Suplement diety jest środkiem spożywczym uzupełniającym dietę; producent nie musi udowadniać jego skuteczności.
Sprzedaż suplementu można rozpocząć po złożeniu powiadomienia w GIS, jak wskazała kontrola Najwyższej Izby Kontroli. Samo powiadomienie nie oznacza oceny skuteczności, jakości ani bezpieczeństwa produktu przez GIS. Etykieta, prezentacja i reklama suplementu nie mogą też przypisywać mu zapobiegania chorobom lub ich leczenia. Gdy oceniasz etykietę probiotyku, sprawdź:
- pełną nazwę każdego szczepu, łącznie z oznaczeniem literowo-cyfrowym;
- liczbę żywych komórek każdego szczepu na koniec terminu przydatności, nie tylko w dniu produkcji;
- zalecaną dawkę, warunki przechowywania oraz kontakt do zgłaszania uwag;
- czy opis działania jest dozwolony prawem dla tej kategorii produktu.
Ostrożność jest uzasadniona: w badaniu produktów z polskiego rynku tylko kilka miało liczbę żywych bakterii zgodną z etykietą, choć wszystkie badane produkty były wolne od patogenów. W osobnym badaniu 26 suplementów ze słoweńskich aptek za mało żywych bakterii miały 3 produkty (12%). Przegląd ocen EFSA pokazał natomiast, że wnioski o oświadczenia zdrowotne dla probiotyków otrzymywały niemal wyłącznie negatywne oceny. Etykieta pomaga więc ustalić zawartość i sposób użycia, lecz sama obietnica na opakowaniu nie zastępuje dowodów dla szczepu.
Probiotyk: skutki uboczne i kto powinien uważać?
Możliwe skutki uboczne probiotyku to zwykle łagodne dolegliwości opisywane w badaniach: gazy, skurcze brzucha, nudności lub luźne stolce. W przeglądzie badań u dzieci działania niepożądane wystąpiły u 4% przyjmujących probiotyk i 6% w grupach kontrolnych, bez ciężkich powikłań przypisanych probiotykom; najczęściej była to wysypka, nudności, gazy, wzdęcia i zaparcie. W metaanalizie badań u dorosłych z IBS jakiekolwiek działania niepożądane występowały nieco częściej przy probiotykach niż przy placebo. Jeśli takie dolegliwości się utrzymują, zapytaj lekarza lub farmaceutę, czy dalsze przyjmowanie preparatu ma sens.
Kto powinien uważać?
- Osoby z obniżoną odpornością lub poważną chorobą.
- Osoby z cewnikiem centralnym, zespołem krótkiego jelita albo chorobą zastawek serca.
- Wcześniaki oraz dzieci, u których decyzję o probiotyku i dawce powinien podjąć pediatra.
Jeśli masz osłabiony układ odpornościowy lub poważną chorobę, skonsultuj się z lekarzem przed rozpoczęciem stosowania. Wytyczne WGO zalecają w takich sytuacjach ograniczyć się do szczepów i wskazań o udokumentowanym bezpieczeństwie oraz skuteczności w danej grupie.
Opisywano również rzadkie, ciężkie zakażenia związane z przyjmowaniem probiotyków. Badanie osób na oddziałach intensywnej terapii powiązało bakterie wykryte we krwi ze szczepem podanym w kapsułce. W analizie 10 przypadków zakażenia krwi drożdżami (fungemii) 6 osób przyjmowało probiotyk z S. boulardii; większość miała cewnik centralny albo żywienie pozajelitowe lub dojelitowe. Nie pozwala to określić częstości takich powikłań w całej populacji, ale uzasadnia ostrożność w grupach ryzyka.
Probiotyk, prebiotyk i żywność fermentowana
Prebiotyk to substancja wybiórczo wykorzystywana przez drobnoustroje żyjące w organizmie człowieka (gospodarza), o udokumentowanej korzyści zdrowotnej. Do znanych przykładów należą inulina, oligofruktoza i galaktooligosacharydy. Oligofruktoza występuje między innymi w cebuli, bananach, czosnku i porze. Synbiotyk łączy probiotyk z prebiotykiem albo żywy drobnoustrój z dobranym do niego substratem.
Żywność fermentowana powstaje dzięki zamierzonemu wzrostowi drobnoustrojów i przemianom składników żywności. Nie każdy taki produkt zawiera żywe kultury bakterii, a żywe drobnoustroje nie czynią go automatycznie probiotycznym. Do tego potrzebne są określony skład mikrobiologiczny i udokumentowana korzyść.
Osobny przykład stanowi jogurt z żywymi kulturami: badania kontrolowane wykazały, że określone kultury jogurtowe poprawiają trawienie laktozy i zmniejszają objawy jej nietolerancji. Tego wyniku nie można bez badań przypisać każdej fermentowanej żywności.
W skrócie
- Sprawdź szczep i wskazanie, zanim skupisz się na godzinie przyjmowania.
- O ile ulotka nie zaleca inaczej, przyjmuj probiotyk codziennie o stałej porze, z posiłkiem lub tuż przed nim.
- Podczas antybiotykoterapii zacznij możliwie blisko początku kuracji; odstęp od dawki sprawdź w ulotce.
- Bez zauważalnej korzyści oceń dalsze stosowanie. Jeśli należysz do grupy ryzyka, najpierw porozmawiaj z lekarzem.
Często zadawane pytania
Kiedy brać probiotyk: rano czy wieczorem?
Nie ma badań na ludziach, które by to rozstrzygały. W modelach laboratoryjnych bakterie lepiej przeżywały podane z posiłkiem albo tuż przed nim, a w jednym modelu woda i sok chroniły je słabiej niż mleko lub owsianka. Wybierz stałą porę pasującą do posiłku i trzymaj się ulotki.
Probiotyk przed czy po antybiotyku?
Przyjmuj go w trakcie kuracji, zaczynając możliwie blisko jej początku. W badaniach u hospitalizowanych dorosłych start w ciągu 2 dni od pierwszej dawki antybiotyku wiązał się z mniejszym ryzykiem zakażenia C. difficile niż późniejszy start. Odstęp od kolejnych dawek ustal według ulotki, bo nie ma badań porównujących odstępy; antybiotyki przeciwbakteryjne nie działają na drożdże S. boulardii.
Czy probiotyk można brać codziennie?
Tak, w badaniach podawano go codziennie, a po odstawieniu większość badanych szczepów po kilku dniach przestawała być wykrywana w kale. Bezpieczeństwo wieloletniego stosowania pozostaje słabo zbadane, więc oceniaj, czy dalsze przyjmowanie ma cel; przy IBS brytyjskie wytyczne radzą odstawić probiotyk po próbie trwającej do 12 tygodni, jeśli nie ma poprawy. Osoby z obniżoną odpornością lub cewnikiem centralnym powinny najpierw porozmawiać z lekarzem.
Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani dietetyka.
Czytaj dalej w tym temacie
Dieta przy niestrawności funkcjonalnej (dyspepsji) — zasady i jadłospis
Niestrawność funkcjonalna (dyspepsja funkcjonalna) to zaburzenie, które powoduje ból lub dyskomfort w nadbrzuszu, uczucie pełności po posiłkach i wczesne uczucie sytości — bez żadnej…
Probiotyki przy IBS – które szczepy wybrać
Probiotyk na IBS: rodzaje szczepów, realistyczne oczekiwania i kiedy do lekarza. Efekt zależy od szczepu i osoby. Sprawdź najważniejsze fakty bez obietnic.
Co jeść po gastroskopii – pierwsze posiłki
Co jeść po gastroskopii? Po znieczuleniu gardła odczekaj, potem wybieraj letnie, miękkie potrawy. Sprawdź, czego unikać i kiedy zgłosić się do lekarza.